Evaluatie DSM-richtlijn: stuur je ervaring in voor 5 juni

Door Maarten Zeinstra, coördinator auteursrecht KVAN en nationale coördinator Knowledge Rights 21.

De Europese Commissie evalueert de DSM-richtlijn momenteel via een uitgebreide vragenlijst voor individuen en instellingen. Als KVAN hebben wij onze reactie al ingediend, maar voor goede wetgevingsprocessen is het van belang dat de Europese Commissie signalen van veel verschillende instellingen te horen krijgt. De vragenlijst kan complex overkomen, maar over veel van deze onderwerpen heeft KVAN al eerder geschreven. Hieronder schetsen we de belangrijkste hoofdlijnen nog eens, zodat je deze kunt meenemen in je eigen overwegingen.

Out-of-commerce werken: succes kent een hoge prijs
Misschien wel het belangrijkste onderdeel in de richtlijn voor onze sector is de regeling voor out-of-commerce (niet langer in de handel zijnde) werken (artikelen 8-11 DSM). KVAN heeft zich hier de afgelopen vijf jaar hard voor gemaakt, wat heeft geleid tot twee convenanten voor muziek en AV-werken, en een landelijke koepelovereenkomst voor periodieken. Hierdoor kunnen we dit type werken online plaatsen zonder dat er rechtstreekse toestemming van de individuele rechthebbende nodig is.

De weg ernaartoe is in de praktijk echter ontzettend lastig gebleken; we zijn bijvoorbeeld nog altijd in onderhandeling over visuele werken, waaronder foto’s. Alleen de grote erfgoedorganisaties en koepels als KVAN en de Museumvereniging hebben momenteel de capaciteit om actief aan deze complexe onderhandelingen met Collectieve Beheersorganisaties (CBO’s) mee te doen.

De evaluatie is een goed moment om inzichtelijk te maken dat de machtsbalans in de praktijk scheef is. CBO’s kunnen nu zonder gevolgen weigeren te licentiëren. Jarenlange onderhandelingen doen een enorm beroep op de scharse kennis en capaciteit binnen de erfgoed- en archiefsector. Europees gezien doen we het overigens erg goed: circa 20% van alle geregistreerde OOC-werken in het EUIPO-portaal komt uit Nederland. Dat is met name te danken aan onze goed georganiseerde sector met veel kennisuitwisseling, want in veel andere Europese landen wil het systeem helaas nog niet van de grond komen. (Lees ook dit overzicht waar onze coördinator auteursrecht aan meegewerkt heeft).

Tekst- en datamining en AI
KVAN publiceerde recent nog een tweede kennisdocument rondom Tekst- en datamining (TDM) en AI (artikelen 3-4 DSM). Daaruit blijkt dat de huidige technische standaarden voor een ‘opt-out’ (zoals robots.txt) in de praktijk ongeschikt zijn: ze blokkeren alle TDM-technologie generiek, waardoor ook legitiem wetenschappelijk onderzoek onbedoeld wordt gehinderd.

Daarnaast is er veel juridische onzekerheid rondom AI: CBO’s eisen in licentie-onderhandelingen vaak brede opt-outs voor AI-training namens niet-leden, terwijl ze daar strikt genomen geen mandaat voor hebben. Maakt jouw instelling gebruik van software voor automatische categorisering, OCR-herkenning of text mining (zoals Transkribus)? Geef dan in de survey vooral aan dat je deze TDM-uitzonderingen in de dagelijkse praktijk toepast.

Publiek domein
Hoewel artikel 14 DSM in Nederland niet expliciet is omgezet omdat de regels volgens de wetgever al in onze wetgeving besloten lagen, is de evaluatie een belangrijk moment om de reikwijdte ervan te bespreken. De richtlijn beperkt zich nu namelijk heel strikt tot ‘werken van beeldende kunst’. Dit zorgt voor een risico op een negatieve interpretatie van andere materialen in onze archieven. Wij hebben in onze reactie aangegeven dat dit principe (wat in het publiek domein is, ook digitaal in het publiek domein blijven) zou moeten gelden voor alle typen werken, zoals historische documenten en literaire werken.

Waarom jouw stem telt
Als we nu niets van ons laten horen, weten ze in Brussel ook niet wat er hier speelt. We weten uit het verleden — denk aan de hopeloos mislukte en nooit gerepareerde Richtlijn verweesde werken — dat de Europese Commissie achteraf niet snel geneigd is om falende wetgeving aan te passen (lees hierover ook dit kritische artikel). De nieuwe Archiefwet is net door de Eerste Kamer, maar het werk voor goede, bruikbare wet- en regelgeving houdt nooit op. Laat deze kans om de Brusselse auteursrechtregels werkbaar te maken voor het Nederlandse archiefveld dus niet schieten!

> Vul de survey in voor 5 juni 2026